Ընտրությամբ 10-րդ

26.11.2019

Անդրադարձ

էջ 49-ից՝ 1,3,4,5,6,8,10,11,13,14,16,17,18,19,22,23,24,26,29,31,33,36,37,38,40,45,46,48,49,53,54, 60,65,68,70,71,78,79,83,86,90,93,94,100,103,104,105,107,112,120,130,137,138,144, 147, 149,150,156,163,164, 165,171, 174,175,176,177,178,180,183,184,185,186,188, 191,192,193,194,196, 197,198,200,201,202,203,204,205,207,211,212։

25.11.2019

Վերաբերմունքային խոսքի մասեր.

Վերաբերականներ՝ գնահատողական վերաբերմունք.

  1. հաստատական-այո՛, անխոս, իհարկե, անշուշտ, անպայման, անտարակույս, ինչո՞ւ չէ…
  2. ժխտական-ո՛չ, չէ՛, բնավ
  3. երկբայական-ասես, արդյոք,, գուցե, դժվար թե, թերևս, ինչպես երևում է…
  4. գնահատողական-ափսոս, ավաղ,  հազիվ թե, հավանաբար…
  5. սաստկական-անգամ, էլ, իսկ, մանավանդ, հենց, անգամ, մինչև իսկ…
  6. սահմանափակման-գեթ, գոնե, միայն, թեկուզ, լոկ, սոսկ… և այլն։

Առաջադրանք. Գտի՛ր վերաբերականները.

Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես,
Վերջին երգիչն իմ երկրի,
Մա՞հն է արդյոք, թե նի՞նջը քեզ
Պատել, պայծառ Նաիրի։

Վտարանդի, երկրում աղոտ,
Լուսեղ, քեզ եմ երազում,
Եվ հնչում է, որպես աղոթք
Արքայական քո լեզուն։

Հնչում է միշտ խոր ու պայծառ,
Եվ խոցում է, և այրում,
Արդյոք բոցե վարդե՞րդ են վառ,
Թե՞ վերքերն իմ հրահրուն։

Ահով ահա կանչում եմ քեզ
Ցոլա, ցնորք Նաիրի՛, —
Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես,
Վերջին երգիչն իմ երկրի…

Ձայնարկություն՝ զգացմունք, կոչ, նմանաձայնություն արտահայտհող բառեր.

ա՜, ա՜խ, է՜հ, հե՜յ, տո՛, ուռա՜, վա՞յ, ջու-ջու, փըխկ, խըշշ, հո, դե…

Առաջադրանք. տեքստից գտիր վերաբերականներն ու ձայնարկությունները.

— Էդ հո էշն է,— խոսեց քեռի Անդրիասը։— Գելն էշի հետ խաղում է, խաղում ու ականջներն իրեն քաշում, առաջը փախսը հարում։ Էշն ընկնում է ետևիցը, իբրև թե հալածում է։ Էսպես հեռացնում է, հասցնում մի ապահով տեղ ու ետ դառնում ուտում․․․ Դրա համար էլ ասում են՝ «Իշի գերեզմանը գիլի փորն է»։
— Ոչխարն էլ է գիլի ետևիցն ընկնում,— նկատեց մի ուրիշը։
— Հենց գելն էլ էդ երկուսին՝ էշին ու ոչխարին, ամենից շատ է սիրում։
— Իսկ ամենից քիչ մոտենում է խոզին ու գոմշին։
— Բա իծի՞ն։
— Պա՜, իծի բանը ծիծաղ է։ Խամ գելն իծին բռնած ժամանակը՝ էծը էնպես է ճղղում, որ գելը թող է անում, փախչում։
— Բայց մի՞թե գելն էդքան անվախ ու համարձակ մոտենում է գյուղին,— հարց տվի ես։

2. Ընդգծված բառերը վերլուծիր ձևաբանորեն։

21.11.2019

Կապ.՝ դրվում է բառի վրա՝ նրան տալով հոլովական իմաստ։ Այդ բառի հետ դառնում է բայի լրացում։

  1. Նախադրություններ. դրվում են կապող բառից առաջ՝ առանց, դեպի, որպես մինչև, հանուն, ի հաշիվ և այլն։
  2. Հետադրություններ. դրվում են կապող բառից հետո՝ առթիվ, առընթեր, զատ, ի վար, ի վեր, հանդերձ հանդիման, մասին, միջև ներքո, մոտ վրա և այլն։
  3. Երկդրություններ. դրվում են կապող բառից և՛ առաջ, և՛ հետո՝ բացի, շնորհիվ, փոխանակ, ընդդեմ և այլն։
  4. Կապական բառեր. Կան գոյականներ, ածականներ, մակբայեր ու այլ բառեր որոնց այս կամ այն ձևը հաճախ օգտագործվում է որպես կապ՝ առաջ, առջև, չանցած, անունով, անունից, ընթացքում, ժամանակ, կից, կողմից, հակառակ, համեմատ հետևանքով, , մեկ, միջոցով, ներս ներքև նպատակով և այլն Կապական բառերը սովորաբար հետադրություններ են։ Նրանցից մի քնաիսը են միայն նախադրություններ, դրանք են՝ չնայած, բացառությամբ, սկսած և այլն։
  5. Կապերի՝ որոշակի հոլովների հետ գործածվելու հատկությունը կոչվում է կապի հոլովառություն.
  •  հետադրություններից շատերը գործածվում են սեռական հոլովի հետ և կապվող բառերի հետ դառնում են ստորոգյալի լրացում.
  • տրական հոլովի հետ գործածվում են մի քնաի նախադրություններ՝ առանց ըստ հանուն նայած չնայած հակառակ համաձայն.
  • հայցական հոլովի հետ գործածվում են առ, դեպի, ի, ի վար, մինչև, որպես  կապերը
  • բացառական հոլովի հետ՝ առաջ, բացի, դուրս, ի վեր, ի վար, վերև, հետո, հեռու, ներքև, ներս, անկախ.
  • գործիական հոլովի հետ՝ հանդերձ, մեկտեղ, մեկ հետադրությունները.

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

Կարդա պատմվածքը։ Դուրս գրիր.

  1. Կապերը, որոշիր՝ հետադրություն են, թե նախադրություն, որ հոլովի բառի հետ են օգտագործվել.
  2. մակբայները, որոշիր տեսակները.
  3. գտիր սահմանական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական և հարկադրական եղանակների մեկական բայ, որոշիր դրանց դեմքը, թիվը, ժամանակը, սեռը, կազմությունը։

19.11.2019

Armenian language 2017 Test 1

Ֆլեշմոբի առաջադրանքներին անդրադարձ

Մակբայ։ Բայի հատկանիշ։
Ձևի՝ արագ, արագ-արագ, արագորեն, արտաքուստ, բարեկամաբար, բարոյապես, բացեիբաց, գործնականորեն, գիտակցաբար, դանդաղ, դանդաղորեն, զույգ-զույգ,  իսկույն, լրջորեն, խստիվ, կամաց, կամաց-կամաց, մեկ-մեկ, հազիվհազ, հանկարծ, հապճեպ, հիմնովին, հոտնկայս, հետզհետե, հօգուտ, ձեռաց, մեղմիվ, մենմենակ, մերթընդմերթ, մեղմիվ, միասին, միանգամայն, միաձայն, ներքուստ, շարունակ, շտապ, ջոկ-ջոկ, սրտանց, ի սրտե, ուշի-ուշով (ուշիուշով), քաջաբար, փոխեփոխ և այլն։

Ժամանակի՝ այժմ, արդեն, այլևս, այսուհետև, այնուհետև, այսօր, ամսեամիս, առայժմ, առհավետ, առմիշտ, ապա, գիշեր-ցերեկ, դեռ, դեռևս, երբեք, երեկ, ընդմիշտ, ժամ առ ժամ, ժամանակ առ ժամանակ, հար, հավետ, հավիտյան, հետագայում, հետո, հիմա, հնուց, հնում, մանկուց, միշտ, մշտապես, նախ, նախապես, նախօրոք, ներկայումս, շուտ, շուտով, վաղ, վաղը, վաղուց, վաղօրոք, վերջերս, վերջիվերջո, տարեցտարի, րոպե առ րոպե, ուշ, ցարդ, ցայժմ, ցմահ, օրըսօրե, օրեցօր, օր օրի և այլն։

Տեղի՝ ամենուր, ամենուրեք, այլուր, բերնեբերան, դեմառդեմ, դեմ դիմաց, դեսուդեն, դեմ հանդիման, դռնեդուռ, գյուղեգյուռ, երկրեերկիր, հետ, ընդառաջ, հեռու, հեռու-հեռու, մեջտեղ, սարնիվեր, վեր, վար, վերուստ, տեղ-տեղ և այլն։

Չափի՝ ամենևին, ամբողջովին, ավել, ավելի, ավելի ևս, առավել, առավելապես, բավականին, բավական, բազմիցս, բնավ, բոլորովին, գերազանցապես, գրեթե, դարձյալ, եռակի, երիցս, է՛լ ավելի, ընդամենը, լիովին, կիսով չափ, կրկին, կրկնակի, հազիվ, հաճախ, հաճախակի, համարյա, մասամբ, մասնակիորեն, մեկ-մեկ, մեկիկ-մեկիկ, մոտավորապես, նորից, շատ, շատ-շատ, չափազանց, սակավ առ սակավ, փոքր առ փոքր, փոքրիշատե, քիչ-քիչ և այլն։

Ընդհանրական՝  որոնք տարբեր տեքստերում տարբեր իմաստներով կարող են հանդես գալ. առաջ, անընդհատ, անմիջապես, արտաքուստ, ներքուստ, դեմ դիմաց, իսկույն, հաճախ, շարունակ, միանգամայն, ստեպ-ստեպ և այլն։

Նաև այլ խոսքի մասի արժեք ունեցող մակբայներ՝

  • Գոյական՝ վաղը, այսօր, շուրջբոլորը
  • Ածական՝ արագ, դանդաղ, եռապատիկ, շատ, երկուստեք
  • Ածական, գոյական՝ հետիոտն, ուղիղ
  • Կապ՝ առաջ, դեմ, հետ, հետո։

Առաջադրանք

Տրված տեքստից գտիր մակբայները, որոշիր տեսակները.

Գետակի վրա
Թեքվել ուռին.
Ու նայում է լուռ
Վազող ջրերին: —
…Երազ – աշխարհում
Ամեն բան հավետ
Գալիս է, գնում
Ու ցնդում անհետ:
Եվ գլուխը կախ`
Նա լաց է լինում.-
Ջրերը ուրախ`
Գալիս են, գնում…

1916, Ռոզոն
Ավ.Իսահակյան

Լրացրու բաց թողած տառերը, գտիր

  1. մակբայները, որոշիր տեսակները
  2. ածականները, որոշիր տեսակները
  3. բայերը, որոշիր հատկանիշները։

 

Արիասիրտ հալիձորցիները դույզն-ինչ չէին կասկածում, որ անմատչելի և կորնթար- ու բրգաձև լեռների միջև ծվարարծ իրենց արծվաբույնը անառիկ է ու անընկճելի։ Նրանք նախ-րոք հայթայթել էին այն ամենը, ինչ որ անհրաժեշտ էր. խոտի ու մացառի խր-եր, եռացրած ջրով կա-սաներ. ահռելի որ-աքարեր։ Զ-րուգիշեր չէին դադարում օրհասական գոտեմարտին ըստ արժանվույն նախապատրաստվելու ձեռնարկումները։ Հ-դս ցնդեցին անօրեն ու ա-բարտավան թշնամու՝ մեր խրոխտ ամրոցը ճրագալույ-ին անակնկալ հարձակումով գրավելու բոլոր ճի-երը։ Թշնամին անցավ հյու-իչ պաշարման արյունաքամ անելով Հալիձորը անառիկ արծվաբույնը։
Առյուծասիրտ Մխիթարը՝ այծենակա-ը ուսին, սևեռուն ու ակնդետ հայացքով հետևում էր ան-ուդար-ին։ Մտասույզ ու ինքնամփոփ նստած՝ նա ծրագրում էր որոգայթներ լարել՝ հակառակորդին հանկարծակիի բերելու նպատակով։ Նա կ-կտուր ինչ-որ բան մռլտաց, ապա ընդոստ շարժումով ոտքի կանգնեց,  կարգադրեց ճեպ-նթաց սուրհանդակ ու-արկել Տաթև՝ Բայանդուր իշխանի մոտ։ Նոր էր Բայանդուր իշխանը իր կտրի-ներով դուրս եկել Տաթևից, երբ  երևաց գուժկանն ու լուր բերեց, որ թուրքերը շարժվում են Արարատի կողմից։ Իշխանը որոշեց կտրել ասկյարների ճանապարհը՝ կասեցնելով նրանց առաջընթացը։

14.11.2019

Անկանոն և պակասավոր բայեր՝ որոնք չունեն բոլոր ձևերը կամ կազմում է օրինաչափությունից շեղված ձևեր։

  1. Ժամանակակից արևելահայ գրական լեզվում կա խոնարհման ընդհանուր կանոններից շեղվող շուրջ 19 բայ` առնել, ասել, բանալ, բերել, գալ, դառնալ, դնել, զարկել, ելնել, թողնել, լալ, լինել, կենալ, տալ, տանել, տեսնել, ուտել, անել:
  2. Պակասավոր բայերն են՝ եմ (օժանդակ), կամ, գիտեմ, ունեմ, արժեմ, կարող եմ, ցանկալ, հուսալ, լվալ։

Առաջադրանք

  1. Տրված բանաստեղծությունից գտիր բայերը, որոշիր հատկանիշները (խոնարհում, սեռ, կազմություն, եղանակ, ժամանակ, ժամանակային ձև, դեմք, թիվ)
  2. Բանաստեղծությունից դուրս գրիր պակասավոր և անկանոն բայերը, որոշիր՝ պակասավոր են, թե անկանոն։

    Տաղ անձնական

    Թողած Կարսում, գետի ափին, տունս՝ շինված անտաշ քարով,
    Կարսը թողած, Կարսի այգին ու հայրենի երկինքը մով
    Եվ Կարինե Քոթանճյանին անգամ չասած մնաս բարով―
    Ա՜նց եմ կենում հիմա օտար քաղաքների ճանապարհով:

    Անց եմ կենում, շուրջս-մարդիկ, շուրջս դեմքեր հազա՜ր-հազա՜ր.
    Շուրջս աշխարհն է աղմկում, մարդկային կյանքն անհավասար.
    Եվ ո՞վ կասի՝ ինչո՞ւ ես դու, և ով կասի, թե ո՞ւր հասար,―
    Դեմքերը, ախ, բութ են այնպես՝ կարծես շինված են տապարով:

    Գորշ, տաղտկալի ու խելագար երգ է կարծես այս կյանքը մի.
    Ինչ-որ մեկի սրտում բացված- վերք է կարծես այս կյանքը մի.
    Եվ ո՞ւմ համար- էլ ո՞ւմ համար կարոտակեզ երգե հիմի
    Սիրտս՝ լցված տարիների սեղմ արճիճով ու կապարով:

    Բայց շուրջս թող որքան կուզե աշխարհը այս խնդա, ցնդի―
    Ես- հաշմանդամ ու խելագար ու հավիտյան վտարանդի՜
    Դեպի երկինք պիտի գնամ, դեպի եզերքը Ամենտի―
    Իմ բարձր, հին ու աստղային երազների ճանապարհով…

    Ու էլ ամե’ն մեղքի համար սիրտս հիմա ունի ներում.
    Պիտի անդարձ ես հեռանամ, պիտի գնամ՝ ա’չքս հեռուն.
    Թե Կարինե Քոթանճյանին տեսնեք Կարսի փողոցներում―
    Ասե’ք նրան՝ Չարենցն ասավ- մնաս բարո՜վ, մնաս բարո՜վ…

     

11.11.2019

Հրամայական՝ միայն 2-րդ դեմք, միայն ապառնի ժամանակ. Խոսի՛ր, խոսե՛ք։ Արգելական հրամայականը՝ մի՛ խոսիր, մի՛ խոսեք։

Ըղձական եղանակ (երանի). ունի միայն 2 ժամանակ՝ անցյալ՝ խոսեի, խոսեինք; ապառնի՝ խոսեմ, խոսենք (բոլոր դեմքերով)։ Ժխտական անցյալը՝  չխոսեի, չխոսեինք; ժխտական ապառնի՝ չխոսեմ, չխոսենք (բոլոր դեմքերով)

Ենթադրական եղանակ. ըղձականից՝ կ եղանակիչով՝ ապառնի՝ կխոսեմ, կխոսենք; անցյալ՝ կխոսեի, կխոսեինք (բոլոր դեմքերով)։
Ժխտականը՝ ժխտական դերբայի միջոցով. չեմ խոսի, չենք խոսի,;  անցյալ՝ չէի խոսի, չէինք խոսի։

Հարկադրական եղանակ. ըղձականից՝ պիտի  կամ պետք է  եղանակիչով. ապառնի՝ պիտի խոսեմ, պիտի խոսենք; այնցյալ՝ պիտի խոսեի, պիտի խոսեինք։
Ժխտականը՝ չ ժխտական մասնիկը՝ եղանակիչի վրա՝  ապառնի՝ չպիտի խոսեմ, չպիտի խոսենք; այնցյալ՝չպիտի խոսեի, չպիտի խոսեինք։

Առաջադրանք. գտի՛ր հրամայական եղանակի բայերը, որոշիր նաև սեռը և կազմությունը.

— Հե՜յ, քաջ Թաթուլ, կանչեց Շահը,
Անմա՞հ էիր քեզ կարծում.
Ե՛կ, բերել եմ ես քու մահը,
Ի՜նչ ես թառել ամրոցում։

***

— Հապա լըցրե՜ք, իմ քաջ հյուրեր,
Բաժակներըդ լիուլի,
Խըմենք— Աստված կըտրուկ անի
Թուրը իմ քաջ Թաթուլի։

***

Պառկած է իբրև Թաթուլ իշխանը
Նազելի կընոջ գըլուխն իր կըրծքին,
Ու իբր ասում է՝ վե՛ր կաց, իմ հրեշտակ,
Թո՛ղ, որ սպանեմ ես էդ հըրեշին։

***

Է՜յ, հըսկեցե՛ք, ի՞նչ եք քընում,
Քաջ զինվորներ Թաթուլի.
Ո՞վ է, տեսեք, տանջվում մըթնում,
Քուն չի աչքին մոտ գալի։

***

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, ամբողջ գիշեր
Մարդ է գընում ու գալի.
Հե՜յ, զարթնեցե՜ք, առյուծ քաջեր,
Պահապաններ Թաթուլի։

***

Ու լի դառնությամբ հարցընում է նա
Դալուկ, մարմարիոն Թըմկա տիրուհուն.
— Պատասխան տո՛ւր ինձ, մատնիչ սևաչյա,
Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն…

***

Հե՜յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։

 

Առաջադրանք. Գտիր տրված հատվածի բայերի եղանակը, ժամանակը, սեռը, կազմությունը։

***

Լինեի չոբան սարերում հեռու,
Գայիր, անցնեիր վըրանիս մոտով,
Իրար նայեինք անուշ կարոտով,
Քնքուշ ժըպտայինք հանկարծ իրարու:

****

Երբեք Հաճի աղան այդպես անխնամ չէր փոխել քայլերր իրենց տնից խանութ գնալիս։ Այն Հաճի աղան, որի փողոցով անցնելն իսկ մի հանդես էր. աղայակա՜ն։ Միշտ հաստ շալը վաթսուն-յոթանասուն տարեկան կուզի վրայով վզին փաթաթած, երկար իրանը բերընքսիվար ընկնելու պես՝ առաջ թեքած, ուղտի վիզը առջև երկարած, սև ակնոցների արանքից սապատավոր քիթը օդի մեջ խրած, հայացքը դեպի հեռուն, մի կետի՝ ընթանում էր նա։ Եվ այդ ֆեսավոր Հաճին ծիսակատարությունների նման անխուսափելի գործելակերպեր ուներ փողոցով անցնելիս. գիտեր ամեն դար ու փոսի, քար ու ոտնատեղի սովորական պատռվածքը, և եթե սայլի, ոտքի կամ բնության հետևանքով քարերն ու ոտնատեղերը նոր կարգով դասավորվեին, Հաճի աղան կանգ կառներ, լրջորեն կկշռեր նոր ոտնատեղի վտանգի չափը, իր դեղնած գավազանի ծայրով բախելով, կստուգեր ոտքը դնելիք քարի հավատարմությունը և, գավազանը ցեխի կամ ջրի մեջ դիմհար տալով, զգույշ աքլորի պես ոտքերը գետնից պոկելով ու վար դնելով, գերագույն խնամքով կանցներ վտանգավոր տեղը։

***

Ու պիտի գա հանուր կյանքի արշալույսը վառ հագած,
Հազա՜ր-հազար լուսապայծառ հոգիներով ճառագած,
Ու երկնահաս քո բարձունքին, Արարատի սուրբ լանջին,
Կենսաժըպիտ իր շողերը պիտի ժըպտան առաջին,
Ու պոետներ, որ չեն պըղծել իրենց շուրթերն անեծքով,
Պիտի գովեն քո նոր կյանքը նոր երգերով, նոր խոսքով…

11.07.2019

Սահմանական եղանակ

  1. Լրացրու բաց թողած տառերը։
  2. Գտիր բայերը, որոշիր դրանց հատկանիշները (դիմավոր է, թե անդեմ, եթե անդեմ է, որ դերբայն է, որսեռի է, կազմությունը, եթե դիմավոր է, դեմքը, թիվը, եղանակը, ժամանակը, ժամանակայի ձևը։ Եթե պակասավոր կամ անկանոն է, նշիր նաև դա)։

Տեքստ

Առաքելը անհող-ող- կամքով ոտքի ելավ ու նայեց շուրջը. աշխարհն անդո- նիրհի մեջ քնած էր. ոչ մի ձայն, ոչ մի ծպտուն։ Իսկ մի աներևույթ ուժ նրան հրում էր առաջ՝ դեպի Արաքսի փ-փ-ադեզ ալիքները։ Ձայնը հրամյում էր՝ գնա՛, Առաքել։ Գետը մեղմահնչ-ն երգում էր, շողշողում լուսնի տակ։ Նրան թվում էր՝ հազար-հազար աչքեր աստղերի նման նայում էին իրեն բար-ունքից, որին այնքան կարոտով միշտ նայում էր։

Մտավ գետը։ Սառը ջուրը հասավ մինչև գոտկատեղը, սա-ս-աց։ Ատամներն սկսեցին      կա-կա-ել, ասես դող-րոցքի մեջ լիներ։ Արդեն հետ դառնալ չէր լինի, և նա թ-թ-ացող սրտով ճե-քեց ջուրն ու անմռուն- հասավ գետի մե-տեղը։ Պսպղում, փայլփլում էր ջուրը, թույլ     ճո-փյուն ար-ակում նրա ձեռքերի տարուբերումից։

-Մարդ կես ճանապարհից չպիտի հետ դառնա,- շշնջալով գոտեպնդեց նա իրեն ու             ճի-  թափելով հասավ մյուս ափը։

11.05.2019

Բայ, դիմավոր և անդեմ բայեր։ Անդեմ բայերի՝ դերբայների տեսակները։ Անկախ և ձևակազմիչ դերբայներ։

Առաջադրանք.

  1. Լրացրու տառերը և կետադրիր։ 
  2. Գտիր անկախ դերբայներն ու ձևաբայերը, որոշիր՝ որ դերբայն է։

Որոշել էինք շրջագայել հավա-ել ուշադրության արժանի հինավուր- ավանդությունները ուսումնասիրել իմ հայրենի լեռնաշխարհի հիացմունք պար-ևող պատմական հուշար-անները ճարտարապետական կոթողները։

Շրջում էինք ձիերով հա-թահարում լեռնաշ-թաների հոգնություն պատճառող բնական  խոչընդոտները անցնում անդնդախոր ձորերով։ Ձիրեին ազատ ար-ակելով նստում էինք բար-ունքների վրա ակնապի- նայում հազիվհազ նշմարվող օ-ագալար արահետներին դիտում բացատները որտեղ լուսնկա գիշերներին կ-տարներն էին խայտում արջերն էին       մ-թմ-թում գնում իրենց որ-երը։ Ահա փոքրիկ լիճը ալիքների բեկբեկուն արփիափայլով աչքի պես վճիտ տեղաբնակները լոռեցուն հատուկ չափազանցությամբ Ծովեր են անվանել այն։ Պատահում էր երբ գիշրը վրա էր հասնում ճանապար-ը վստահում էինք ձիերին։ Սմբակերի թափից պոկվում էին քարեր ու գլորվում և անտառը լցվում էր ահասա-սու- արձագանքներով։

 

 

11.04.2019

  1. Դասավորիր տեքստի պարբերությունները տրամաբանական հաջորդականությամբ։
  2. Դուրս գրիր դերանունները, որոշիր տեսակները։
  3. Թավ գրված գոյականների հոլովն ու հոլովումը որոշիր։
  4. Գտիր ածականները, որոշիր տեսակները։

Տեքստ

  1. Այստեղի բնակիչներին շրջանցում են այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են հեպատիտը, քաղցկեղը և այլն, իսկ նրանց ընտանի կենդանիների մեջ երբեք համաճարակ չի լինում։
  2. Լեռան կազմության մեջ կան օրգանական նյութեր՝ ցինկ, պղինձ, երկաթ,  իսկ ջրում կա քար, որը նպաստում է օրգանիզմից թույների հեռացմանը, վերականգնում է նյութափոխանակությունը, լավացնում լյարդի և ստամոքսի գործունեությունը։
  3. Այդ արտակարգ երևույթը պարզելու համար գիտնականները մի շարք հետազոտություններ են կատարել, և պարզվել է՝ իրենց նախանձելի առողջության համար մարդիկ և կենդանիները պարտական են լեռանը, որի մոտ բնակություն են հաստատել։
  4. Չինական Լաոյին գյուղում ապրում է լեռնային մի ցեղ, որի անդամների կյանքի միջին տևողությունը 83 տարի է։

 

24.10

  • Դերանուն։ Դերանվան իմաստը՝ ընդհանուր անվանում առարկայի կամ հատկանիշի։
  • Դերանունը փոխարինում է գոյականին, ածականին, թվականին, մակբային։

Տեսակները՝

  1. Անձնական՝ ես, դու, նա, ինքը
  2. Ցուցական՝ սա, դա, նա, այս, այդ, այն, այսպես, այդպես, այնպես, այսքան,այդքան, այնքան….
  3. Հարցական- ո՞վ, ե՞րբ, ի՞նչ, ինչո՞ւ, ո՞ր, որերո՞րդ, քանի՞, որտե՞ղ, ո՞ւր…
  4. Հարաբերական- ով, երբ, ինչ, ինչու, որ, որերորդ, քանի, որտեղ, ուր…
  5. Որոշյալ- ողջ(ը), ամբողջ(ը), բոլոր(ը), ամենքը, ամեն մեկը ամեն մի, յուրաքանչյուր, յուրաքանչյուր ոք…
  6. Անորոշ- մի, ինչ-որ, ինչ-ինչ, որվևէ, որևէ, որևիցե, մեկը, երբևէ, ուրիշ, այլ, մի քանի...
  7. Ժխտական-ոչ ոք, ոչ մի, ոչ մեկը, ոչինչ
  8. Փոխադարձ- իրար, միմյանց, մեկմեկու։

Հոլովվում են գոյականին և տեղի ու ժամանակի մակբայներին փոխարինող դերանունները։ Անձնական դերանունը ունի հոլովման առանձնահատուկ համակարգ՝ դերանվանական հոլովում։ Այդպես են հոլովվում նաև մի քանի այլ դերանուններ՝ սա, դա, ով։ 

Առաջադրանք

  • Դասավորիր պարբերություններն անհրաժեշտ հաջորդականությամբ։ Ստացված տեքստից դուրս գրիր դերանունները, որոշիր տեսակը։
  1. Թե ինչպես է ճանճը զգում մագնիսային դաշտը, և ինչու է բնությունը նրան օժտել այդպիսի հատկությամբ, առայժմ պարզ չէ։ Ըստ երևույթին, նա ինչ-որ զգայուն օրգան ունի, որն ընդունակ է մագնիսական ուժագծերի ուղղությունն զգալու ոչ պակաս ճշգրտությամբ, քան կողմնացույցը, բայց գիտնականներն առայժմ այդ օրգանը չեն գտել։
  2. Իսկ եթե մագնիսը զգուշորեն հեռացնեք, ապա ճանճը կսկսի մաքրվել՝ թաթը թաթին քսելով և թևերից ինչ-որ բան քերելով։ Մի՞թե տարօրինակ չէ։
  3. Միջատները շատ զգայուն են մագնիսական դաշտի նկատմամբ. բավական է հետևել տնային ճանճին, կողմնացույցով որոշել, թե որտեղ են հյուսիսն ու հարավը, և կտեսնեք, որ եթե քամի չկա, ոչինչ չի խանգարում ճանճին. նա միշտ նստում է որոշակի ուղղությամբ՝ կա՛մ հյուսիս-հարավ, կա՛մ արևելք-արևմուտք։
  4. Եթե նրան դնեք ուժեղ մագնիսի բևեռների միջև, նախ կսկսի անհանգստանալ, ապա ճնշված կանշարժանա նշված ուղղություններից մեկում։ Դուք կտեսնեք, թե ինչպես է նա գլուխը «հարդարում»։

 

22.10

Թվական. Տեսակները, գրությունը։

Առաջադրանք

  1. Լրացրու բաց թողած տառերը, փորձիր կետադրել։
  2. Դուրս գրիր թվականները, որոշիր տեսակները։
  3. Տեքստից գտիր մեկական ու, ա (ներքին), վա, ան և այլաձև հոլովման գոյական։
  4. Տեքստից գտիր 5 ածական, որ չունեն համեմատության աստիճան։

Սկսվել էին երկու հարյուր ի-սունմեկերորդ օրիմպ-ական խաղերը երեք հարյուր ութսունհինգ թվականն էր։ Երեք ամիս առաջ գարնան սկզբին արագ-տն սուրհանդակներն Օլիմպոսից ու-ևորվել էին կայսրության չորս կողմերը նույնիսկ նրա սահմաններից դուրս ազդարարելու առա-իկա խաղամրցումների մասին։ Խաղերի մրցակար-ը վաղնջական ժամանակներում օրենսդիր Լիկուրգոսի ձեռքով գրված պատվիրում էր մրցումների ժամանակաշրջանում ռազմական գործողությունների դա-արեցում և պատերազմող կողմերի  միջև հաշտությունը տևում էր ավելի քան հարյուր օր։
Հետմիջօր-ի արևի կլոր սկավառակը կախվել էր Օլիմպոսի վրա իր ոսկեդեղ-ան ճաճանչներով շռայլորեն լուսավորելով նրա դարերի համար կառուցված վեհապան- տաճարներն ու հուշար-անները։
Խաղերին մասնակցում էին ամենքը ուն-որներն ու չ-ավորները, կտրի- ը-բոստներն ու նշանավոր զորավարները նաև հասարակ զորականները։
Երբ հնչեց եղջերափողը ճանապարհի շրջադարձի վրա երևացին ծիրանագույն հանդերձներով պատանիները հուժկու մարմիններով  նրանք տանում էին կայսեր պատգարակը։

Անդրադարձ՝ 1,3,4, 6,9, 12, 13, 17, 18, 22, 26, 40, 43, 45,47, 48,49, 51, 52, 53։ 

17.10

Ածական, տեսակները։ Համեմատության աստիճանները։ Ածականի և մակբայի տարբերությունները։ Ածականի և հարակատար, ենթակայական դերբայների տարբերությունները։ Ածականի և գոյական որոշչի տարբերությունները։

Առաջադրանք.
Ավ.Իսահակյանի «Աբու- Լալա Մահարի» պոեմի տրված հատվածից դուրս գրիր ածականները, որոշիր տեսակները։
Գտածդ ածականները բառակազմական վերլուծության ենթարկիր։ Առանձնացրու ածականակերտ ածանցները։

Եվ քարավանը Աբու – Լալայի` աղբյուրի նման մեղմ կարկաչելով` Քայլում էր հանգիստ, նիրհած գիշերով, հնչուն զանգերի անուշ ղողանջով:

Հավասար քայլով չափում էր ճամփան այն քարավանը ոլոր ու մոլոր, Եվ ղողանջները ծորում քաղցրալուր` ողողում էին դաշտերը անդորր:

Մեղկ փափկության մեջ Բաղդադն էր նիրհում ջեննաթի շքեղ, վառ երազներով, Գյուլստաններում բլբուլն էր երգում գազելներն անուշ` սիրո արցունքով:

Շատրվանները քրքջում էին պայծառ ծիծաղով ադամանդեղեն, Բույր ու համբույր էր խնկարկվում չորս կողմ խալիֆների քյոշքից լուսեղեն:

Գոհար աստղերի քարավանները թափառում էին երկնի ճամփեքով, Եվ ղողանջում էր ողջ երկինքն անհուն` աստղերի շքեղ, անշեջ դաշնակով:

Մեխակի բույրով հովն էր շշնջում հեքիաթներն հազար ու մի գիշերվա, Արմավն ու նոճին անուշ քնի մեջ օրորվում էին ճամփեքի վրա:

Եվ քարավանը` օրոր ու շորոր, զնգում էր առաջ ու ետ չէր նայում. Անհայտ ուղին էր Աբու – Լալային բյուր հրապույրով կանչում, փայփայում:

– Գնա, միշտ գնա, իմ քարավանս, և քայլիր մինչև օրերիս վերջը, – Այսպես էր խոսում իր սրտի խորքում Աբու Մահարին Մահարին, մեծ բանաստեղծը:

Գնա մենավոր վայրերը թափուր, ազատ, կույս և սուրբ զմրուխտյա հեռուն, Դեպի արևը սլացիր անդուլ, և սիրտս այրիր արևի սրտում:

Ախ, մնաք բարև չեմ ասում ես ձեզ, իմ հոր գերեզման, օրոցք մայրական, Իմ հոգին հավերժ խռով է ձեզ հետ, հայրենական հարկ, հուշեր մանկական:

 

 

15.10

Գոյականի թվի կազմությունը։ Հոլովներ և հոլովում։

Առաջադրանք

  1. Լրացրու բաց թողած տառերը և կետադրիր։
  2. Տեքստում գտիր գոյականները, որոշիր հոլովն ու հոլովումը։
  3. Տեքստում գտիր 5 հնչյունափոխված բառ։
  4. Տեքստում գտիր 3 բարդ բառ։
    Մի լուս-կա երեկո երբ պատ-գամբում ավարտվել էր ընտան-կան առ-րյա զրույցը գեներալը կ-թնած իր գրասեղանին խորասուզվել էր ինչ-որ նամակի ընթերցանության մեջ։Այսպես էր սկսվում նամակըՁեզ գրում է բնօ-անից արմատահան եղած տարաշխարհիկ մի հայ կին որը զ-րուգիշեր երազել է գտնել իր եղ-որը թուրքական յա-աղանից փրկված միակ հարազատին աշխարհիս վրա։ Երկար ժամանակ չէի կարող գրել վախենում էի հ-դս ցնդեին այն երազները որոնցով լցվել էր հոգիս այնպես անսպասելի-րեն։Ծնվել եմ Վանա ծովի ափամերձ մի փոքրիկ գյուղում։ Բոլորը հիշում եմ և մեր երկնակա-կա- միգամած լեռները, և խոր ու խավարչտին ձորերը և մեր հու-թի ու բե-ի արտերը և մեր մշտածու- լիճը և Ա-թամարի հն-րյա վանքը կղզու վրա թառած։ Կա արդյոք մի ուրիշ չքնաղ երկիր ինչպիսին մերն էր և որից զրկեց մեզ թշնամին։ Հիշում եք արդյոք Դուք այդ ամենը։

14.10

Ձևաբանություն. խոսքի մասեր։ Գոյական։ Գոյականի գլխավոր հատկանիշները. թիվ, հոլով, հոլովում։

  • հոգնակիի կազմությունը
  • հոլովման տեսակները
  • հոլովումներ։

Առաջադրանք

Կարդա բանաստեղծությունը։ Ընտրիր գոյականները, որոշիր դրանց թիվը, հոլովը և հոլովումը։

Ավ.Իսահակյան. Արագածին

Դո՛ւ, Արագա՛ծ, ալմաստ վահան
Կայծակեղեն թրերի,
Գագաթներդ՝ բյուրեղ վրան
Թափառական ամպերի։
Սեգ ժայռերդ՝ արծվի բույն,
Լճակներդ՝ լույս-փերուզ.
Առուներդ՝ մեջքիդ փայլուն
Պերճ գոտիներ ոսկեհյուս։
Աղբյուրներդ գիշեր ու զօր
Խոսքի բռնված իրար հետ,
Վտակներդ գիլ ու գլոր
Աբրեշումե փեշերեդ։
Թիթեռներդ՝ հուր-հրեղեն
Թռչող-ճախրող ծաղիկներ,
Զառ ու զարմանք երազներեն
Պոկված ծվեն-ծվիկներ։
Ծիրանավառ դու թագուհի,
Բուրումների դու աղբյուր,
Ծաղիկներդ հազար գույնի,
Հազար անուն, հազար բույր։

07.10

  1. Գտիր հոմանիշներից բաղկացած շարքերը։ (Էջ 27,1-13)
  2. Գտիր հակնիշներից կազմված շարքերը (էջ 29-ից)
  3. Գտիր համանունները (էջ 30-ից)։
  4. Նախադասություններում ընտրիր և տեղադրիր անհրաժեշտ բառը (էջ 31-ից)։

 

01.10

Բառերի տեսակներն ըստ իմաստի և ձևի։ Մենիմաստ և բազմիմաստ բառեր։ Բազմիմաստության մեջ փոխաբերության դերը։ Համանուն բառեր։ Հոմանիշներ և հականիշներ։

Առաջադրանքներ

  1. Փոխաբերական իմաստով նախադասությունների մեջ կիրառիր հետևյալ բառերը.
    փոր, թութակ, կապիկ, աղվես, սիրտ, սև, քաղցր։
  2. Ընտրիր հոմանիշների հինգ եռյակ.
    անշարժ, անսահման, անշուք, անբասիր, անուղղելի,անպատշաճ, անմիտ, անծայր, անկաշկանդ, անհարմար, անիմաստ, անեզր, անապակ, անպատեհ, անհեթեթ,
    անպաճույճ, անաղարտ, անզարդ։
  3. Ընտրիր հականիշների վեց զույգ.
    հակիրճ, հնաոճ, յուրային, բանիմաց պարտադիր, օտար, երկար, օրինաչափ,անտեղյակ, կամավոր, փառահեղ, սակավ, բազում, անկանոն։
  4. ընդգծիր այն բառերը, որոնք համանուն ունեն.
    ա) շվի, կար, վայրի, մայթ, նիզակ, աներ, ստեր, պայտ, վարսանդ, վանեցի
    բ) բուն, ոլորել, անել, կողին, կաղին, շպար,բարձեր, մորի, վազի, լեզգի
    գ) խարանել, անարգել, տեղալ, աղային, խնամի, թշնամի, սիրելիս, կրքեր, այրեր, կերկեր։

Վերջ

30.09

  1. Տրված բառերը բառակազմական վերլուծության ենթարկիր.
    դիրքավորվել, միջնակետ, հասունացում, գլխագին, սահմանապահ, ձևականություն, երջանկաբեր, բուրմունք, ամենաուղիղ, խճանկար։
  2. Տրված սյունակներից մեկական արմատ և ածանց ընտրիր և կազմիր վերջածանցավոր բառեր.

9-1

3. Տրված սյունակներից ընտրիր մեկական արմատ և բարդ բառեր ստացիր.

9-3

26.09

  1. Բառակայմական վերլուծության ստուգում։
  2. Բառակազմական վերլուծության ենթարկիր ինչք, անհույս, ասացվածք, կողմնակի, ուղեկալ, մարդկային, շիկակարմիր, դյուրին, հուզական, նկատառում բառերը։
  3. Տրված սյունակներից մեկական արմատ ընտրելով՝ կազմիր բարդ բառեր։9-երբառ

24.09

Բառագիտություն. իմաստաբանություն և բառակազմություն.

Արմատ՝ բառի հիմնական իմաստն արտահայտող մասը։ Կարող է լինել.

  • առանձին կիրառություն ունեցող՝ տարրական (տարր), մեղմորեն(մեղմ)
  • անռանձին կիրառություն չունեցով՝ հեռաստան (հեռ), թաքուստ (թաք)

Ածանց. կարող են ավելանալ արմատի սկզբից կամ վերջից։ Ըստ դրա՝ լինում են

  • նախածանցներ՝ անընկեր, պարագլուխ, տձև

վերջածանցներ՝ կծու, գրիչ, աղի։

Ուշադրություն. ածանցը կարող է հայտնված լինել բառի մեջտեղում։ Հարկավոր է դիտել ածանցի դիրքը ոչ թե բառի այլ արմատի նկատմամբ։

Օրինակ՝ գրչակից-գր(արմատ)+իչ (ածանց)+կից(արմատ։ -իչ ածանցը գր արմատին է ավելացել (գրիչ), դրա համար էլ վերջածանց է (թեպետ բառի մեջտեղում է)։

Բառի բաղադրիչները երբեմն միանում են հոդակապով։ Հայերենն ունի միայն ա հոդակապը։ Բայց երբ նախորդ բաղադրիչը վերջանում է ի-ով, ի-ն միանում է ա հոդակապին ու դառնում ե՝ գինի+ա+վաճառ-գինեվաճառ։ Այս դեպքում հոդակապը չի չքացել։ Բառը համարվում է հոդակապ ունեցող։

տաբանություն և բառակազմություն։

Արմատ՝ բառի հիմնական իմաստն արտահայտող մասը։ Կարող է լինել.

  • առանձին կիրառություն ունեցող՝ տարրական (տարր), մեղմորեն(մեղմ)
  • անռանձին կիրառություն չունեցով՝ հեռաստան (հեռ), թաքուստ (թաք)

Ածանց. կարող են ավելանալ արմատի սկզբից կամ վերջից։ Ըստ դրա՝ լինում են

  • նախածանցներ՝ անընկեր, պարագլուխ, տձև

վերջածանցներ՝ կծու, գրիչ, աղի։

Ուշադրություն. ածանցը կարող է հայտնված լինել բառի մեջտեղում։ Հարկավոր է դիտել ածանցի դիրքը ոչ թե բառի այլ արմատի նկատմամբ։

Օրինակ՝ գրչակից-գր(արմատ)+իչ (ածանց)+կից(արմատ։ -իչ ածանցը գր արմատին է ավելացել (գրիչ), դրա համար էլ վերջածանց է (թեպետ բառի մեջտեղում է)։

Բառի բաղադրիչները երբեմն միանում են հոդակապով։ Հայերենն ունի միայն ա հոդակապը։ Բայց երբ նախորդ բաղադրիչը վերջանում է ի-ով, ի-ն միանում է ա հոդակապին ու դառնում ե՝ գինի+ա+վաճառ-գինեվաճառ։ Այս դեպքում հոդակապը չի չքացել։ Բառը համարվում է հոդակապ ունեցող։

Առաջադրանք

  1. Տրված բառերը բառակազմական վերլուծության ենթարկիր.

հուշարար, վրեժխնդիր, որմնասյուն, ներաշխարհ, տարալեզու, եռաժանի, հեռասատան, թաքուստ, խոսուն, հարկատու, հենարան, վայրի, տուրք, ծորակ։

2.  Սյունակներից ընտրելով մեկական արմատ և վերջածանց՝ կազմիր վերջածանցավոր բառեր։9-ածանց1

3. Սյունակներից ընտրելով մեկական ածանց և արմատ՝ կազմիր նախածանցավոր բառեր։

9-ածանց

 

19.09

Հնչյունափոխություն. Ձայնավորների հնչյունափոխությունը, երկհնչյունների հնչյունափոխությունը։ Հնչյունափոխված և չհնչյունափոխված արմատ։ Հնչյունափոխություն բառակազմության արդյունքում։

17.09

Բաղաձայնների ուղղագրությունն ու ուղղախոսությունը. բ-պ-փ, գ-կ-ք, դ-տ-թ, ջ-ճ-չ, ձ-ծ-ց։ Վանկ, բաց և փակ վանկեր։ Վանկատման կանոնները։